Barański Marek Z. < Barański Zbigniew < Życińska Marianna < Witkowska Antonina < Krawczyk Katarzyna < Letkiewicz Petronela < Stępniowska Katarzyna < Stępniowski Paweł

W internetowych opracowaniach poświęconych dziejom świętokrzyskiego Ulowa można znaleźć informację, że na początku XIX wieku dziedzicznym właścicielem tej miejscowości był przedstawiciel rodziny Stępniewskich herbu Szreniawa. Wzmianka ta pojawia się nie tylko w Wikipedii, lecz także w niektórych ogólnodostępnych serwisach genealogicznych. Zachowane księgi metrykalne i dokumenty urzędowe rodzą jednak szereg pytań. Czy rzeczywiście chodzi o rodzinę należącą do stanu szlacheckiego, czy też mamy do czynienia z późniejszą interpretacją? W jaki sposób rodzina pojawiła się w Ulowie? Jaką pozycję społeczną zajmowała i skąd wzięły się informacje o jej rzekomym herbie?

Odpowiedzi na te pytania prowadzą do Pawła Stępniowskiego (ok. 1767-1821) z oddalonego o około 10 km Tarłowa (Ilustracja 1). To właśnie jego droga życiowa – od mistrza szewskiego, przez działalność samorządową i gospodarczą, aż po pozycję jednego z najbardziej aktywnych obywateli miasta – staje się punktem wyjścia do ponownego spojrzenia na dzieje całej rodziny i zweryfikowania utrwalonej w Internecie opowieści o jej rzekomo szlacheckim pochodzeniu. Paradoksalnie źródła prowadzą do historii, która okazuje się znacznie ciekawsza od rodzinnej legendy.

Ilustracja 1. Fragment Topograficznej Karty Królestwa Polskiego z 1823 roku, przedstawiającej Tarłów, Ulów i ich najbliższe okolice (źródło: igrek.amzp.pl).

Paweł Stępniowski i jego rodzina

Wiedza o Pawle Stępniowskim pochodzi przede wszystkim z zachowanych ksiąg metrykalnych parafii rzymskokatolickiej pw. Świętej Trójcy w Tarłowie oraz dokumentów urzędowych tego miasta. Choć źródła te są fragmentaryczne, pozwalają prześledzić zarówno losy jego rodziny, jak i drogę do jednej z najwyższych pozycji społecznych w ówczesnym Tarłowie. W dokumentach nazwisko Pawła zapisywano w kilku wariantach: Stępniewski, Stępniowski, Stępnioski oraz Stępnieski. Tego rodzaju zmienność była w XVIII i na początku XIX wieku zjawiskiem powszechnym i wynikała z braku jednolitych zasad zapisu nazwisk. Wszystkie odnalezione źródła wskazują jednak, że dotyczą tej samej rodziny związanej najpierw z Tarłowem, a później również z Ulowem.

Wiadomo, że żoną Pawła Stępniowskiego była Agnieszka z Nowakowskich (1767-1832), prawdopodobnie córka Wojciecha i Kunegundy Nowakowskich (Ilustracja 2). Jeśli hipoteza ta jest trafna to Agnieszka pochodziła z rodziny odgrywającej istotną rolę w życiu publicznym Tarłowa. Wojciech Nowakowski występuje bowiem w Księdze Wójtowskiej Tarłowa jako burmistrz (1773) oraz radny (1776).

Ilustracja 2. Prawdopodobny akt chrztu Agnieszki Nowakowskiej z 1767 roku. Ojciec dziecka, Wojciech Nowakowski, został określony tytułem famatus („sławetny”) stosowanym w dawnej Polsce wobec zamożniejszych mieszczan, mistrzów cechowych oraz wolnych właścicieli domów (źródło: Archiwum parafii p.w. Świętej Trójcy w Tarłowie).

Źródła pozwalają zidentyfikować co najmniej troje dzieci Pawła i Agnieszki Stępniowskich: Katarzynę (ok. 1796-1869), Stanisława (1803-po 1858) oraz Elżbietę (1807-1835) (Ilustracja 3). To właśnie losy Stanisława okażą się kluczowe dla dalszych dziejów rodziny, prowadząc do pojawienia się Stępniowskich w Ulowie.

Ilustracja 3. Uproszczone drzewo genealogiczne rodziny Stępniowskich z Tarłowa i Ulowa (opracowanie własne).

Dane rodziców oraz miejsce i dokładna data urodzenia Pawła pozostają nieznane. Z aktu zgonu wynika, że zmarł 17 lutego 1821 roku w Tarłowie, w wieku 54 lat, co wskazywałoby na narodziny około 1767 roku (Ilustracja 4). Wiek zmarłych wpisywano wówczas często jedynie orientacyjnie, dlatego datę tę należy traktować jako przybliżoną. Co więcej, w Księdze Wójtowskiej Tarłowa znajduje się wpis z 1781 roku, w którym występują już Paweł Stępniowski i jego żona Agnieszka. Jeżeli identyfikacja osób jest prawidłowa, wpis ten staje się szczególnie interesujący. Oznaczałby bowiem, że Paweł i Agnieszka pozostawali już wówczas małżeństwem. Może to sugerować, że Paweł był starszy, niż wynikałoby z późniejszego aktu zgonu.

Ilustracja 4. Akt zgonu Pawła Stępniowskiego z 1821 roku (źródło: Archiwum Państwowe w Kielcach / metryki.genbaza.pl)

Życie Pawła zakończyło się nagle. W akcie zgonu jako przyczynę jego śmierci podano „duszność”, a fakt zgonu został poświadczony przez doktora obwodowego. Warto zauważyć, że jeszcze pięć dni wcześniej Paweł Stępniowski uczestniczył w Tarłowie w ślubie swojego syna Stanisława z Katarzyną Pileńską.

Trudno dziś ustalić charakter choroby, jednak obecność urzędowego lekarza przy stwierdzeniu zgonu nie należała do codzienności, zwłaszcza w przypadku mieszkańców niewielkich miejscowości. Trudno dziś rozstrzygnąć, czy wynikała ona z nagłego charakteru śmierci, czy też z pozycji społecznej zmarłego. Niewykluczone jednak, że oba te czynniki odegrały istotną rolę.

Od mistrza szewskiego do wójta Tarłowa

W akcie małżeństwa swojej córki Katarzyny z Wawrzyńcem Letkiewiczem, sporządzonym w 1812 roku, Paweł Stępniowski został określony jako gospodarz zamieszkały w Tarłowie, majster kunsztu szewskiego oraz wójt tarłowski (Ilustracja 5). Pozornie jest to jedynie krótki opis ojca panny młodej. W rzeczywistości zapis ten stanowi niezwykle zwięzłe podsumowanie jego życia i pozycji społecznej.

Ilustracja 5. Akt ślubu Katarzyny Stępniowskiej i Wawrzyńca Letkiewicza z 1812 roku. Paweł Stępniowski określony jest w nim jako „wójt tarłowski, mayster kunsztu szewskiego, zamieszkały w Tarłowie gospodarz”. Warto także odnotować, że jednym ze świadków sakramentu małżeństwa jest szlachcic Ignacy Krulikiewicz – miejscowy poborca podatku konsumpcyjnego (źródło: Archiwum Państwowe w Kielcach / metryki.genbaza.pl).

Najbardziej podstawowym z wymienionych określeń jest słowo „gospodarz”. W realiach początku XIX wieku oznaczało ono osobę prowadzącą samodzielne gospodarstwo domowe i posiadającą własny majątek. W połączeniu z pozostałymi informacjami zawartymi w źródłach pokazuje ono Pawła jako człowieka samodzielnego ekonomicznie, posiadającego trwałe miejsce w społeczności miasta.

Znacznie więcej mówi określenie „majster kunsztu szewskiego”. Pozycja mistrza cechowego w prywatnym mieście końca XVIII i początku XIX wieku była stosunkowo wysoka. Uzyskanie tytułu mistrza wymagało wieloletniej nauki zawodu, praktyki czeladniczej oraz akceptacji środowiska zawodowego. Mistrz posiadał własny warsztat, mógł zatrudniać czeladników, przyjmować uczniów i samodzielnie prowadzić działalność gospodarczą.

Najbardziej interesujące pozostaje jednak trzecie określenie – „wójt tarłowski”. W realiach prywatnych miast Rzeczypospolitej urząd wójta należał do jednych z najwyższych stanowisk w lokalnym samorządzie. Wójt przewodniczył sądowi miejskiemu, reprezentował właściciela miasta i odgrywał kluczową rolę w jego administracji. Zachowane księgi miejskie pozwalają stwierdzić, że określenie to nie było przypadkowym tytułem użytym przez sporządzającego akt, lecz stanowiło zwieńczenie wcześniejszej działalności Pawła Stępniowskiego w życiu publicznym Tarłowa.

W opracowanym na podstawie Księgi Wójtowskiej Tarłowa wykazie urzędników miejskich nazwisko Pawła pojawia się wielokrotnie w latach 1795–1807. Występuje on jako burmistrz oraz radny (Tabela 1), co świadczy o jego wieloletnim udziale w zarządzaniu miastem. Choć nie udało się dotąd odnaleźć dokumentu potwierdzającego moment objęcia urzędu wójta, określenie użyte w akcie małżeństwa córki dobrze wpisuje się w przebieg jego wcześniejszej kariery samorządowej. Zachowane źródła ukazują wyraźny obraz człowieka, który łączył działalność rzemieślniczą z aktywnością publiczną. Paweł Stępniowski nie był anonimowym szewcem wykonującym swój zawód, lecz przedstawicielem lokalnej elity, uczestniczącym przez wiele lat w życiu gospodarczym i samorządowym Tarłowa.

Rok	Źródło	Określenie / funkcja / status	Forma nazwiska
1795	Księga Wójtowska Tarłowa	burmistrz	Stępnieski / Stępniewski
1797	Księga Wójtowska Tarłowa	radny	Stępnieski
1799	Księga Wójtowska Tarłowa	burmistrz	Stępniowski
1807	Księga Wójtowska Tarłowa	radny	Stępniowski
1807	akt chrztu córki Elżbiety (odpis z 1823)	famatus / sławetny	Stępnioski
1812	akt ślubu córki Katarzyny	gospodarz, majster kunsztu szewskiego, wójt tarłowski	Stępniowski
1821	akt zgonu	obywatel miasta Tarłowa	Stępnioski

Tabela 1. Status i funkcje pełnione przez Pawła Stępniowskiego, potwierdzone w aktach metrykalnych lub Księdze Wójtowskiej Tarłowa (źródło: Archiwum Państwowe w Kielcach / metryki.genbaza.pl oraz genealodzy-kielce.pl).

Budowanie majątku

Kariera urzędnicza i działalność rzemieślnicza to tylko część historii Pawła Stępniowskiego. Zachowane wpisy w Księdze Wójtowskiej Tarłowa pokazują, że równolegle konsekwentnie powiększał swój majątek, pojawiając się kilkukrotnie jako uczestnik transakcji dotyczących gruntów i nieruchomości.

Najstarszy z odnalezionych dokumentów pochodzi z 1781 roku. Jest to wpis retrospektywny do Księgi Wójtowskiej Tarłowa dotyczący darowizny ogrodu sporządzonej wcześniej w Warszawie przez Jana Woytowicza i jego żonę Małgorzatę z Nowakowskich, siostrę Kazimierza Nowakowskiego (Ilustracja 6). Zgodnie z jego treścią po śmierci Kazimierza prawa do nieruchomości miały przypaść Pawłowi i Agnieszce Stępniowskim. Dokument ten ma szczególne znaczenie nie tylko dlatego, że stanowi jedną z najwcześniejszych wzmianek o małżeństwie Pawła i Agnieszki, ale również dlatego, że pokazuje ich udział w sprawach majątkowych rodziny Nowakowskich.

Ilustracja 6. Wpis retrospektywny donacji ogrodu z 20 lipca 1781 r. na rzecz Pawła Stępniowskiego i jego żony Agnieszki z Nowakowskich, sporządzony wcześniej w Warszawie, na stancji pana Sułkowskiego, w obecności mieszczan tarłowskich. Jest to najwcześniejszy znany dokument potwierdzający ich wspólne występowanie w źródłach oraz posiadanie nieruchomości w Tarłowie (źródło: Księgi Wójtowskie Tarłowa / Archiwum Państwowe w Kielcach).

W kolejnych latach Paweł występuje już regularnie jako nabywca gruntów. W 1798 roku wraz z żoną kupił ogród przy ulicy Potockiej. Następnie nabywał półłanki oraz udziały w gruntach położonych zarówno w samym Tarłowie, jak i w jego najbliższym otoczeniu – między innymi w Niwkach, Przymiarkach oraz w polu zwanym Laranczowem. W źródłach pojawia się również zakup ogrodu położonego przy opłotkach miasta (Tabela 2).

Data	Charakter wpisu	Rola Pawła Stępniowskiego	Przedmiot transakcji
1781	darowizna (wpis retrospektywny z 1793)	obdarowany (wraz z żoną Agnieszką)	ogród miejski
1798	zakup	nabywca (z Agnieszką)	ogród przy ul. Potockiej
1799	zakup	nabywca	półłanek na Niwkach
1804	zakup	nabywca (z Agnieszką)	półłanek w Przymiarkach
1804	zakup	nabywca (z Agnieszką)	ogród przy opłotkach miasta
1806	zakup	nabywca	połowa półłanka w Laranczowie

Tabela 2. Transakcje majątkowe z udziałem Pawła Stępniowskiego (źródło: Księga Wójtowska Tarłowa / Archiwum Państwowe w Kielcach).

Poszczególne transakcje mogą wydawać się niewielkie. Warto jednak spojrzeć na nie łącznie. Zachowane wpisy obejmują okres niemal trzech dekad, w którym Paweł niemal zawsze występuje jako nabywca, a nie sprzedający. Trudno dziś odtworzyć pełną wartość zgromadzonego przez niego majątku, jednak regularność tych inwestycji świadczy o stabilnej sytuacji finansowej i możliwości systematycznego lokowania nadwyżek w nieruchomościach. W realiach końca XVIII wieku ziemia należała do najpewniejszych sposobów lokowania kapitału. Zapewniała dodatkowe źródło dochodu, zwiększała bezpieczeństwo ekonomiczne rodziny, a jednocześnie podnosiła prestiż właściciela. Dla mieszczanina utrzymującego się przede wszystkim z rzemiosła stanowiła także formę uniezależnienia od zmiennej koniunktury lokalnego rynku.

Analiza tych transakcji dobrze uzupełnia obraz Pawła Stępniowskiego wyłaniający się z wcześniejszych źródeł. Mistrz cechowy, urzędnik miejski i właściciel warsztatu okazuje się jednocześnie człowiekiem świadomie inwestującym w nieruchomości. W połączeniu z pełnionymi funkcjami publicznymi pokazuje to mechanizm budowania pozycji społecznej. Zgromadzony majątek stanowił zapewne jeden z czynników, które umożliwiły kolejnemu pokoleniu rodziny pojawienie się w Ulowie jako posiadaczy części dziedzicznej. Choć źródła nie pozwalają dziś jednoznacznie wskazać drogi przejęcia tych dóbr, to właśnie inwestycje Pawła wydają się tworzyć najbardziej prawdopodobne tło dla późniejszych losów jego potomków.

Rodzina wśród tarłowskich elit

Pełnione przez Pawła Stępniowskiego funkcje publiczne oraz zgromadzony majątek nie były jedynymi wyznacznikami jego pozycji społecznej. Równie wiele mówią o niej osoby pojawiające się obok niego i jego potomków w księgach metrykalnych oraz dokumentach miejskich. W niewielkim Tarłowie przełomu XVIII i XIX wieku małżeństwa, świadkowie ślubów, rodzice chrzestni czy współuczestnicy czynności prawnych tworzyli gęstą sieć powiązań rodzinnych, zawodowych i majątkowych. Analiza tych relacji pozwala lepiej zrozumieć miejsce Stępniowskich w lokalnej społeczności.

Najbliższe związki łączyły Pawła z rodziną Nowakowskich, z której wywodziła się jego żona Agnieszka. Wszystko wskazuje na to, że jej ojcem był Wojciech Nowakowski – mieszczanin pełniący wysokie funkcje miejskie. Przywołane wcześniej wpisy z Księgi Wójtowskiej pokazują ponadto, że relacje obu rodzin obejmowały również sprawy majątkowe.

Znaczącą rolę odegrało także małżeństwo córki Pawła, Katarzyny, z Wawrzyńcem Letkiewiczem zawarte w 1812 roku. Letkiewiczowie należeli do aktywnych mieszkańców Tarłowa, pełniących funkcje miejskie oraz związanych z rzemiosłem i handlem wiślanym. W następnych dziesięcioleciach przedstawiciele tej rodziny wielokrotnie pojawiają się w dokumentach dotyczących potomków Pawła jako świadkowie oraz rodzice chrzestni, co świadczy o utrzymywaniu bliskich relacji przez kolejne pokolenia.

Wśród świadków i chrzestnych, obok licznych przedstawicieli rodzin mieszczańskich, pojawiają się również osoby należące do lokalnych elit majątkowych i urzędniczych. Szczególnie wymowny jest akt chrztu córki Stanisława Stępniowskiego, Ludwiki Michaliny, w którym jako rodzice chrzestni są wymienieni wielmożny Michał Guzowski, dzierżawca dóbr Pętkowice, oraz wielmożna Ludwika Bełdowska, z domu Kossakowska, dziedziczka Wólki Lipowej (Ilustracja 7).

Ilustracja 7. Akt urodzenia Ludwiki Michaliny Stępniowskiej z 1829 roku. Rodzicami chrzestnymi byli wielmożny Michał Guzowski, dzierżawca dóbr Pętkowice, oraz wielmożna Ludwika Bełdowska, z domu Kossakowska, dziedziczka Wólki Lipowej (źródło: Archiwum Państwowe w Kielcach / metryki.genbaza.pl).

W innych aktach metrykalnych pojawiają się kolejne osoby należące do lokalnych elit administracyjnych, ziemiańskich i duchownych, między innymi Ignacy Krulikiewicz, eksaktor konsumpcji, Antonina Malewska, żona Marcina Malewskiego, burmistrza Miasta Tarłowa, Brygida Rzączyńska, z domu Wiśniowska, żona Bartłomieja Rzączyńskiego, eksaktora konsumpcji, a także ksiądz Teodor Targowski, proboszcz tarłowski (Tabela 3).

Krąg społeczny	Rodziny	Liczba rodzin	Charakter relacji
Rodzina i powinowaci	Krzyżanowicze, Letkiewicze, Nowakowscy, Pileńscy / Pilińscy	4	małżeństwa, świadkowie, chrzestni
Mieszczaństwo urzędnicze	Krawczykowie / Krawczykiewicze, Letkiewicze, Łobodzińscy, Łukasikowie, Malewscy, Mańkowscy, Nowakowscy, Pypcieńscy / Pypcińscy, Ruszczyńscy / Ruścieńscy, Skrzyńscy, Soieńscy / Soińscy, Waliszewscy, Winiarscy, Witkowscy	14	małżeństwa, świadkowie, chrzestni, kontrahenci
Ziemiaństwo i administracja	Bełdowscy, Guzowscy, Królikiewicze / Krulikiewicze, Malewscy, Rzączyńscy	5	rodzice chrzestni, świadkowie
Duchowieństwo	Teodor Targowski	1	świadek

Tabela 3. Wybrani świadkowie oraz rodzice chrzestni występujący w tarłowskich aktach metrykalnych dotyczących rodziny Stępniowskich z okresu do 1850 roku, czyli przeniesienia się części rodziny do Ulowa (źródło: Archiwum Państwowe w Kielcach / metryki.genbaza.pl).

Relacje te nie stanowią oczywiście dowodu szlacheckiego pochodzenia Stępniowskich. Pokazują jednak coś równie interesującego. Zachowane źródła konsekwentnie sytuują bowiem rodzinę w środowisku najbardziej aktywnych mieszkańców Tarłowa – ludzi pełniących funkcje miejskie, prowadzących działalność gospodarczą lub należących do lokalnych elit majątkowych. Trudno uznać taki układ kontaktów za przypadkowy. Wszystko wskazuje na to, że był on rezultatem pozycji budowanej przez Pawła przez wiele lat dzięki działalności rzemieślniczej, aktywności publicznej oraz systematycznemu powiększaniu majątku.

Stanisław Stępniowski i droga do Ulowa

Spośród dzieci Pawła i Agnieszki Stępniowskich najlepiej udokumentowane są losy ich syna Stanisława. To właśnie z nim wiąże się najważniejsze pytanie całego artykułu – w jaki sposób rodzina pojawiła się w Ulowie i skąd wzięły się późniejsze przekazay o jej dziedzicznych prawach do tej miejscowości (Ilustracja 8).

Ilustracja 8. Zrzut ekranu wpisu na Wikipedii dotyczącego wsi Ulów, który zawiera informację – wprowadzoną przez wikipedystę Gerek333 – o właścicielach dziedzicznych tej miejscowości (źródło: pl.wikipedia.org; dostęp: 22.06.2026).

Pierwsza wzmianka o Stanisławie pochodzi z 1821 roku, kiedy zawarł w Tarłowie związek małżeński z Katarzyną Pileńską (Ilustracja 9). Do aktu ślubu dołączono również allegata zawierające odpisy aktów chrztu obojga nowożeńców, dzięki czemu możliwe jest potwierdzenie ich pochodzenia.

Ilustracja 9. Akt ślubu Stanisława Stępniowskiego i Katarzyny Pileńskiej z 1821 roku. Wśród świadków obywatele tarłowscy: Dominik Krawczyk, pisarz miejski przysięgły, oraz Łukasz Waliszewski. (źródło: Archiwum Państwowe w Kielcach / metryki.genbaza.pl).

Rodzina Pileńskich wydaje się szczególnie interesująca. Ojciec Katarzyny, Joachim Pileński, pojawia się w źródłach najpierw jako owczarz w Ciszycy Górnej, a następnie jako mieszkaniec Tarłowa. W realiach końca XVIII i pierwszej połowy XIX wieku owczarz nie był zwykłym pasterzem, lecz wyspecjalizowanym pracownikiem folwarku odpowiedzialnym za hodowlę owiec – jednego z najcenniejszych elementów gospodarki majątków ziemskich. Funkcja ta wymagała doświadczenia i wiązała się z dużym zaufaniem właściciela dóbr. Późniejsze przeniesienie się Joachima do Tarłowa może więc świadczyć o tym, że rodzina funkcjonowała na styku środowiska folwarcznego i małomiasteczkowego. Co ciekawe, w metrykach dotyczących Pileńskich pojawiają się osoby określane jako „szlachetnie urodzone”, co może świadczyć o kontaktach z lokalnym środowiskiem dworskim. Nie dowodzi to oczywiście szlacheckiego pochodzenia Pileńskich, ale pokazuje, że ich relacje społeczne wykraczały poza najbliższy krąg mieszkańców Tarłowa.

Na uwagę zasługują również późniejsze koligacje rodzinne. W 1839 roku Julianna Pileńska, córka Joachima i Jadwigi, poślubiła Jana Letkiewicza, syna Wawrzyńca Letkiewicza i Katarzyny ze Stępniowskich. Oznacza to, że Stępniowscy, Pileńscy i Letkiewiczowie pozostawali ze sobą związani przez co najmniej dwa pokolenia, tworząc trwałą sieć powiązań rodzinnych obejmującą zarówno Tarłów, jak i jego wiejskie zaplecze.

Przez blisko trzydzieści lat po ślubie Stanisław pozostawał związany przede wszystkim z Tarłowem i jego najbliższym otoczeniem (Tabela 4). W źródłach z tamtego okresu występuje jako mieszczanin, w Tarłowie osiadły oraz szynkarz mieszkający w Ciszycy. W przeciwieństwie do ojca nie pojawia się natomiast jako mistrz rzemieślniczy ani urzędnik miejski. Wszystko wskazuje na to, że utrzymywał się przede wszystkim z handlu i prowadzenia szynku.

Rok	Źródło	Określenie / funkcja / status	Miejscowość	Forma nazwiska
1821	akt małżeństwa z Katarzyną Pileńska	kawaler	Tarłów	Stępnioski
1824	akt urodzenia córki Joanny	mieszczanin	Tarłów	Stępniowski
1826	akt urodzenia córki Brygidy	szynkarz w Ciszycy mieszkający	Ciszyca Dolna	Stępniowski
1829	akt urodzenia córki Ludwiki	w mieście Tarłowie osiadły	Tarłów	Stępniowski
1835	akt urodzenia córki Honoraty	w Tarłowie osiadły	Tarłów	Stępniowski
1838	akt urodzenia syna Feliksa	w Tarłowie osiadły	Tarłów	Stępniowski
1844	akt urodzenia córki Antoniny Józefy	mieszkaniec miasta Tarłowa	Tarłów	Stępnieski
1850	akt ślubu syna Antoniego	wraz z żoną „część dziedziczną w Ulowie posiadający”	Ulów	Stępniewski
1851	akt ślubu córki Anieli	wraz z żoną „część dziedziczną w Ulowie posiadający”, tamże zamieszkały	Ulów	Stępniowski
1852	akt ślubu córki Honoraty	wraz z żoną „część dziedziczną w Ulowie posiadający”, tamże zamieszkały	Ulów	Stępniowski
1855	akt zgonu żony Katarzyny	włościanin w Ulowie zamieszkały	Ulów	Stępniowski
1858	akt małżeństwa z Katarzyną Ciechanowską (z d. Tkaczyk)	wdowiec, kolonista w Ulowie zamieszkały	Ulów	Stępniewski
1858	akt urodzenia syna Kazimierza	włościanin w Ulowie zamieszkały	Ulów	Stępniowski
1860	akt urodzenia córki Teofilii	kolonista w Ulowie zamieszkały	Ulów	Stępniowski

Tabela 4. Zmiany statusu Stanisława Stępniowskiego (źródło: Archiwum Państwowe w Kielcach / metryki.genbaza.pl)

Przełom następuje dopiero około połowy XIX wieku. Po raz pierwszy nazwa Ulów pojawia się w akcie małżeństwa najstarszego znanego syna Stanisława – Antoniego – zawartym w 1850 roku. W dokumencie zapisano, że Stanisław i Katarzyna posiadają „część dziedziczną w Ulowie” (Ilustracja 10). To właśnie ten zapis stanowi pierwsze pewne świadectwo trwałych związków rodziny z tą miejscowością.

Ilustracja 10. Akt ślubu Antoniego Stępniowskiego i Wiktorii Żelikowskiej z 1850 roku. W dokumencie Stanisław i Katarzyna określeni zostali jako „część dziedziczną w Ulowie posiadający”, natomiast Wiktoria jako urodzona w Borii, zamieszkała na części dziedzicznej w Ulowie i pozostająca na służbie w Wierzbontowie (źródło: Archiwum Państwowe w Kielcach / metryki.genbaza.pl).

Sformułowanie „część dziedziczna” powtarza się następnie w aktach dotyczących kolejnych dzieci Stanisława. Sam zapis nie wyjaśnia jednak charakteru tych praw. Mogły one oznaczać udział w gospodarstwie, część gruntów lub inne dziedziczne uprawnienia majątkowe. Niezależnie od interpretacji świadczą jednak o tym, że rodzina nie była w Ulowie przypadkowymi przybyszami, lecz posiadała trwały tytuł do miejscowych nieruchomości.

W późniejszych dokumentach Stanisław określany jest już jako „włościanin w Ulowie zamieszkały”, a następnie jako „kolonista w Ulowie zamieszkały” (Ilustracja 11). Termin „kolonista” nie jest jednoznaczny. Mógł oznaczać zarówno osadnika gospodarującego na wydzielonej ziemi, jak i mieszkańca jednej z nowo organizowanych kolonii rolniczych. Bez względu na szczegółową interpretację użyte określenia pokazują, że rodzina była już trwale związana z Ulowem i funkcjonowała w środowisku wiejskim.

Ilustracja 11. Akt drugiego małżeństwa Stanisława Stępniewskiego z Julianną Ciechanowską z 1858 roku. W dokumencie tym Stanisław został określony jako „wdowiec i kolonista w Ulowie zamieszkały, w Tarłowie urodzony” (źródło: Archiwum Państwowe w Kielcach / metryki.genbaza.pl).

Podobną mobilność można zaobserwować również w życiu Antoniego, syna Stanisława. W różnych dokumentach występuje kolejno jako włościanin z Ulowa, mieszczanin i gospodarz w Tarłowie, szynkarz, a następnie ponownie jako włościanin. Część wydarzeń dotyczących jego rodziny odnotowano ponadto w Okole. Pokazuje to, że granica między światem miejskim i wiejskim pozostawała płynna, a działalność rolnicza mogła być łączona z handlem oraz prowadzeniem szynku. Rodzina funkcjonowała równocześnie w kilku pobliskich miejscowościach, dostosowując miejsce zamieszkania i aktywność gospodarczą do zmieniających się okoliczności.

Przeniesienie się do Ulowa nie musi oznaczać społecznego upadku rodziny. Przeciwnie, zgromadzone wcześniej źródła pokazują, że Stępniowscy dysponowali zarówno kapitałem materialnym, jak i społecznym, który mógł ułatwić wejście w posiadanie ziemi. Nadal nie wiadomo jednak, w jaki sposób Stanisław i Katarzyna uzyskali prawa do części dziedzicznej w Ulowie. Jedną z możliwych dróg było dziedziczenie lub koligacje rodzinne związane z rodziną Pileńskich, jednak obecnie brak źródeł pozwalających potwierdzić tę hipotezę. Kwestia ta pozostaje otwarta i wymaga dalszych badań.

Co naprawdę wiadomo o pochodzeniu Stępniowskich?

Punktem wyjścia niniejszego artykułu było pytanie, czy rodzina Stępniowskich z Tarłowa i później z Ulowa rzeczywiście wywodziła się ze szlachty herbu Szreniawa, jak sugerują współczesne opracowania internetowe, w tym hasło Wikipedii dotyczące Ulowa. Analiza zachowanych źródeł rzuca nowe światło na to zagadnienie.

Za możliwością takiego pochodzenia przemawia przede wszystkim nazwisko. Formy Stępniewski i Stępniowski rzeczywiście występują w polskich herbarzach i wiązane są z herbem Szreniawa (Ilustracja 12). Samo podobieństwo nazwiska nie stanowi jednak dowodu pokrewieństwa. W dawnej Polsce wiele niespokrewnionych rodzin nosiło identyczne nazwiska, podobnie jak liczne nazwiska szlacheckie występowały również wśród mieszczan i chłopów.

Ilustracja 12. Herb Szreniawa (Śreniawa), wzmiankowany już w Insignia seu clenodia Regis et Regni Poloiae Jana Długosza. W czerwonym polu przedstawia srebrną (białą) rzekę w kształcie odwróconej litery „S”, zakończoną krzyżem (źródło: Gaj 2007).

Znacznie większe znaczenie mają zachowane dokumenty. W żadnym z odnalezionych aktów dotyczących Pawła Stępniowskiego, jego dzieci ani wnuków nie pojawiają się określenia charakterystyczne dla stanu szlacheckiego, takie jak urodzony, szlachetny czy wielmożny. Brakuje również jakichkolwiek wzmianek o herbie lub przynależności do stanu szlacheckiego. Przeciwnie – źródła konsekwentnie przedstawiają członków rodziny jako mieszczan, mistrzów cechowych, urzędników miejskich, szynkarzy, kolonistów lub włościan.

Szczególnie wymowny jest odpis aktu chrztu Elżbiety, córki Pawła i Agnieszki, sporządzony w 1823 roku, w którym Paweł został określony łacińskim przymiotnikiem famatus („sławetny”) (Ilustracja 13). W polskiej tradycji kancelaryjnej tytuł ten odnosił się do szanowanych mieszczan, mistrzów cechowych oraz właścicieli domów miejskich i wyraźnie odróżniał ich od osób należących do stanu szlacheckiego.

Ilustracja 13. Odpis aktu chrztu Elżbiety Stępniowskiej z 1823 roku, w którym Paweł określony został jako famatus („sławetny”) (źródło: Archiwum Państwowe w Kielcach / metryki.genbaza.pl).

Taki obraz pozostaje zaskakująco spójny. Paweł występuje jako mistrz kunsztu szewskiego, burmistrz, radny, wójt oraz właściciel nieruchomości w Tarłowie. Jego syn Stanisław pojawia się kolejno jako mieszczanin, szynkarz, kolonista i współposiadacz części dziedzicznej w Ulowie. Następne pokolenie określane jest już przede wszystkim jako włościanie. Żaden z tych zapisów nie potwierdza szlacheckiego pochodzenia, natomiast wszystkie układają się w konsekwentną historię rodziny mieszczańskiej, która dzięki działalności rzemieślniczej, gospodarowaniu majątkiem i aktywności publicznej stopniowo budowała swoją pozycję społeczną.

Nie oznacza to oczywiście, że wcześniejsze dzieje rodu zostały całkowicie wyjaśnione. Nie można wykluczyć, że odleglejsze pokolenia Stępniowskich pozostawały w jakiś sposób związane ze szlachtą lub że nazwisko zostało przejęte od innej gałęzi rodziny. Historia Rzeczypospolitej zna liczne przykłady zubożałej szlachty przechodzącej do stanu mieszczańskiego, podobnie jak mieszczan noszących nazwiska charakterystyczne dla rodzin szlacheckich. W przypadku rodziny Pawła Stępniowskiego brak jednak jakichkolwiek źródeł pozwalających potwierdzić taki scenariusz.

Przeprowadzone badania nie umniejszają znaczenia rodziny Stępniowskich. Przeciwnie – pozwalają spojrzeć na jej historię z większą precyzją. Zachowane źródła pokazują drogę rodziny, która dzięki rzemiosłu, działalności gospodarczej, aktywności publicznej oraz umiejętnemu gospodarowaniu majątkiem osiągnęła wysoką pozycję w lokalnej społeczności, a następnie stworzyła podstawy do osiedlenia się w Ulowie jako posiadacze części dziedzicznej. Jest to historia dobrze udokumentowanego awansu społecznego, a nie potwierdzonego rodowodu heraldycznego.

Post scriptum

Przeprowadzone badania przyniosły jeszcze jedną interesującą obserwację. Podobne wątpliwości, jakie pojawiły się w odniesieniu do Stanisława Stępniewskiego herbu Szreniawa, dotyczą również kolejnych właścicieli części Ulowa wymienianych we współczesnych opracowaniach.

W haśle Wikipedii poświęconym Ulowowi można znaleźć informację, że w drugiej połowie XIX wieku część miejscowości należała do Józefa Wojtowicza herbu Lubicz i Marianny Żaczek herbu Rawicz. Analiza zachowanych akt metrykalnych nie potwierdza jednak także tej informacji. Józef Wojtowicz i Marianna Żaczek występują w źródłach jako gospodarze i mieszczanie związani z Tarłowem, bez jakichkolwiek określeń wskazujących na przynależność do stanu szlacheckiego lub używanie herbu.

Co więcej, Marianna Żaczek była wnuczką Stanisława Stępniowskiego i Katarzyny Pileńskiej. Oznacza to, że również w następnym pokoleniu pojawia się ta sama rozbieżność pomiędzy współczesnymi opracowaniami internetowymi a informacjami wynikającymi z zachowanych źródeł.

Nie oznacza to oczywiście, że szlacheckie pochodzenie tych rodzin można definitywnie wykluczyć. Pokazuje jednak, jak łatwo informacje publikowane we współczesnych serwisach genealogicznych zaczynają funkcjonować jako fakty historyczne, mimo że nie towarzyszy im wskazanie źródeł pozwalających na ich weryfikację. Przypadek Stępniowskich i Wojtowiczów pokazuje, że nawet pozornie utrwalone informacje warto konfrontować z materiałem archiwalnym. Czasami prowadzi to do obalenia rodzinnej legendy, a czasami – jak w tym przypadku – do odkrycia historii znacznie ciekawszej niż ta zapisana w internetowych hasłach.

* Dziękuję Jarosławowi Janowskiemu z Warszawy za koleżeńskie udostępnienie bezcennych fotografii Księgi Wójtowskiej Tarłowa, obejmującej dokumenty z okresu 1771-1811. Szczegółowe informacje o tym zbiorze można znaleźć na stronie Świętokrzyskiego Towarzystwa Genealogicznego. Oryginał księgi znajduje się w zasobie Archiwum Państwowego w Kielcach.

marek z. barański

Bibliografia

Akta metrykalne

1812/27: Akt ślubu Wawrzyńca Letkiewicza i Katarzyny Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1820/66: Akt urodzenia Leona Józefa Pileńskiego. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1821/28: Akt ślubu Stanisława Stępniowskiego i Katarzyny Pileńskiej, w tym odpisy aktów chrztu Stanisława i Katarzyny (allegaty). Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1821/34: Akt zgonu Pawła Stępniowskiego. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1823/4: Akt ślubu Piotra Krzyżanowicza i Elżbiety Stępniowskiej, w tym odpisy aktów chrztu Piotra i Elżbiety (allegaty). Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1824/111: Akt urodzenia Joanny Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1826/22: Akt zgonu Stanisława Pileńskiego. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1826/35: Akt urodzin Brygidy Justyny Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1827/3: Akt ślubu Józefa Pileńskiego z Antoniną Łukasik. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1829/7: Akt urodzin Ludwiki Michaliny Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1832/24: Akt zgonu Agnieszki Stępniowskiej, z domu Nowakowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1835/7: Akt zgonu Piotra Krzyżanowicza. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1835/12: Akt zgonu Elżbiety Krzyżanowicz, z domu Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1835/35: Akt urodzenia Elżbiety Pileńskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1835/41: Akt urodzenia Honoraty Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1838/16: Akt urodzenia Feliksa Stępniowskiego. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1839/12: Akt zgonu Ludwiki Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1839/6: Akt ślubu Jana Letkiewicza i Julianny Pileńskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1844/76: Akt urodzenia Antoniny Józefy Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1844/45: Akt zgonu Antoniny Józefy Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1850/7: Akt ślubu Antoniego Stępniowskiego i Wiktorii Żelikowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Matki Bożej Bolesnej w Bałtowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1850/61: Akt urodzenia Domiceli Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Matki Bożej Bolesnej w Bałtowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1851/1: Akt ślubu Ludwika Jędrzykiewicza i Anieli Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Matki Bożej Bolesnej w Bałtowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1852/2: Akt ślubu Szymona Żaczka i Honoraty Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Matki Bożej Bolesnej w Bałtowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1854/38: Akt urodzin Jana Stępniowskiego. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1855/50: Akt zgonu Katarzyny Stępniowskiej, z domu Pileńskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1856/15: Akt ślubu Feliksa Stępniowskiego i Katarzyny Gawlickiej. Parafia rzymsko-katolicka w Ostrowcu Świętokrzyskim. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1857/65: Akt urodzenia Tekli Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1858/10: Akt ślubu Stanisława Stępniowskiego i Katarzyny Ciechanowskiej, z domu Tkaczyk. Parafia rzymsko-katolicka pw. Matki Bożej Bolesnej w Bałtowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1858/79: Akt narodzin Kazimierza Stępniowskiego. Parafia rzymsko-katolicka pw. Matki Bożej Bolesnej w Bałtowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1859/103: Akt urodzenia Franciszka Stępniowskiego. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1860/47: Akt urodzenia Teofili Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Matki Bożej Bolesnej w Bałtowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1860/57: Akt zgonu Tekli Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1861/73: Akt urodzenia Antoniny Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1862/2: Akt ślubu Feliksa Stępniowskiego z Katarzyną Leśkiewicz. Parafia rzymsko-katolicka Ostrowcu Świętokrzyskim. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1863/17: Akt urodzenia Agnieszki Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1866/44: Akt urodzenia Walerii Marianny Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1867/127: Akt urodzenia Stanisława Stępniowskiego. Parafia rzymsko-katolicka pw. Matki Bożej Bolesnej w Bałtowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1869/33: Akt zgonu Katarzyny Letkiewicz, z domu Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Świętej Trójcy w Tarłowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1870/45: Akt zgonu Stanisława Stępniowskiego. Parafia rzymsko-katolicka pw. Matki Bożej Bolesnej w Bałtowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1872/1: Akt zgonu Agnieszki Stępniowskiej. Parafia rzymsko-katolicka pw. Matki Bożej Bolesnej w Bałtowie. Archiwum Państwowe w Kielcach.

1913/67: Akt ślubu Feliksa Stępniowskiego i Marianny Orłowskiej, z domu Łyżwy. Parafia rzymsko-katolicka w Ostrowcu Świętokrzyskim. Archiwum Państwowe w Kielcach.

Inne dokumenty archiwalne

Księga Wójtowska Miasta Tarłowa (1771-1811). Archiwum Państwowe w Kielcach (sygnatura: 21/1484/0)

Publikacje naukowe i popularno-naukowe

Bogucka, M., Samsonowicz, H. (1986): Dziej miast i mieszczaństwa w Polsce przedrozbiorowej. Ossolineum

Gajl, T. (2007): Herbarz polski od średniowiecza do XX wieku: ponad 4500 herbów szlacheckich 37 tysięcy nazwisk 55 tysięcy rodów. L&L

Janowski, J. Śmiszek, K. (2020): Księga Wójtowska Miasta Tarłowa. Przewodnik po opracowanym materiale. http://www.genealodzy-kielce.pl/wp-content/uploads/2024/07/001-KW-miasta-Tar%C5%82owa-Przewodnik-po-opracowanym-materiale-v1.pdf, dostęp 28.06.2026

Mączak, A. (1981): Encyklopedia historii gospodarczej Polski do 1945 roku. Wiedza Powszechna

Nowicki, M. (2016): „Kto ma owce, ten ma co chce. Krótki rys owczarstwa w dawnej Polsce, ze szczególnym uwzględnieniem Ziemi Kaliskiej, Sieradzkiej i Łęczyckiej”. More Maiorum, nr 3 (38)/2016 – dodatek specjalny. https://www.moremaiorum.pl/wp-content/uploads/2016/03/Owczarze_dodatek_specjalny.pdf, dostęp 28.06.2026

Strony internetowe

Księga Wójtowska Miasta Tarłowa, https://www.genealodzy-kielce.pl/gene-historie/ksiega-wojtowska-miasta-tarlowa/, dostęp 28.06.2026

Powstanie styczniowe 1863 – 1864. Miejsca pamięci. Województwo krakowskie i sandomierskie, powstanie1863.zsi.kielce.pl, dostęp 28.06.2026

Ulów (województwo świętokrzyskie), https://pl.wikipedia.org/wiki/Ul%C3%B3w_(wojew%C3%B3dztwo_%C5%9Bwi%C4%99tokrzyskie), dostęp 28.06.2026

Bazy danych

Janowski, J. Śmiszek, K. (2020): Księga Wójtowska Miasta Tarłowa – Indeksacja, http://www.genealodzy-kielce.pl/wp-content/uploads/2024/07/001-Ksi%C4%99ga-W%C3%B3jtowska-Tar%C5%82owa-indeksacja-29-03-2020.pdf, dostęp 28.06.2026

Janowski, J. Śmiszek, K. (2020): Księga Wójtowska Miasta Tarłowa – Urzędnicy Urzędu Miejskiego, http://www.genealodzy-kielce.pl/wp-content/uploads/2024/07/001-Ksi%C4%99ga-W%C3%B3jtowska-Tar%C5%82owa-Urz%C4%99dnicy-Urz%C4%99du-Miejskiego.pdf, dostęp 28.06.2026